رساله دکتری رشته باستان شناسی با مــوضوع بررسی و تحلیل آثار و استقرارهای اشکانی

مقاله دکتری رشته باستان شناسی با مــوضوع بررسی و تحلیل آثار و استقرارهای اشکانی در ابهرورد

مــوضوع

بررسی وتحلیل آثار و استقرارهای اشکانی حوزهxad جغرافیایی ابهرورد

سپاس و ستایش خداوند بیxadهمتا را سزاست که هرچه نیک است و خوب است از اوست و برای او لیک از آنجاییxadکه هر آنکه سپاسگزار آفریدگان نباشد، سپاسگزار آفریدگار نیست. بر خود لازم میxadدانم سپاسگزار همهxadی کسانی باشم که در طول زندگی و تحصیل یار و یاور و مشوق من بودند؛ پیش از همه خانوادهxadی عزیزم بویژه پدر و مادر فداکار، برادر مهربان و خواهران عزیز و همسر مهربانم و سپس همهxadی معلمان و استادانم از نخستین مراحل تحصیل تاکنون بویژه خانمxadها پرپینچی، روغنی زنجانی و مرادی و آقایان مظفری، زارع و مافی و سایر معلمان و دبیرانم در مراحل ابتدایی، راهنمایی و متوسطه که امکان ذکر نام تکxadتکشان نیست، استادانم در دانشگاهxadهای تهران و آزاد اسلامی واحد علومxadتحقیقات بویژه مدیون و مرهون الطاف و مراحم استادان راهنما و مشاورم آقایان دکتر محمدرحیم صراف، دکتر میرفتاح و دکتر طاووسی هستم که بزرگوارانه یار و همراه من در این راه بودند؛ از همهxadی این عزیزان سپاسگزارم و در برابر عظمت روحشان سر تعظیم فرو میxadآورم.

سپاسگزارم از همکار خوبم آقای ابوالفضل عالی که بزرگوارانه تمامی اطلاعات حاصل از زحماتش را جهت انجام کار پایانxadنامه در اختیار من نهاد که بدون همراهی و همدلی ایشان انجام این کار ممکن نمیxadبود؛ و همچنین اعضای هیأت بررسی باستانxadشناسی ابهر و خرمxadدره آقایان قمری، آبیان، قربانی، شورمستی و افشار و بویژه آقای محمد قمری که زحمت زیادی برای ساماندهی و تنظیم اطلاعات این پایانxadنامه متحمل شدند.

سپاسگذار دوستان خوبم در شرکت کهنxadدیارپژوهان آقایان دکتر نجفی و مهندس رضا آخوندی هستم، بویژه آقا رضای عزیز که گام به گام همراه و همدل من بودند و همچنین آقای مهندس رحمتی مدیر وقت اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان زنجان، آقایان علی عزیزخانی و رحمت نادری، سرکار خانم مؤمنی و … که من را یاری نمودند و خداوند یار و یاورشان باد.

در پایان جا دارد از دوستان عزیزی یاد کنم که همراهی و همدلی همگیشان از بزرگترین سرمایهxadهای زندگی من است و در تمام دوران تحصیلات عالی دانشگاهی لطفشان همواره شامل حال من بوده و هست؛ آقای دکتر محمد بهرامxadزاده رییس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قزوین، آقای دکتر عباس مترجم مدیر گروه باستانxadشناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان ، آقای دکتر یعقوب محمدیxadفر رییس دانشکده هنر دانشگاه بوعلی سینا و آقای دکتر اصغر هُدایی.

چکیده

حوزهxadی جغرافیایی ابهررود در استان زنجان به دلیل موقعیت خاص جغرافیاییxadاش وضعیتی دارد که شناخت کم و کیف تطورات فرهنگی آن منطقه در دورهxadی اشکانی میxadتواند ما را در درک بهتر تحولات فرهنگی شمالxadغرب کشور در دورهxadی اشکانی یاری دهد.

این پژوهش در قالب یک بررسی میدانی و به منظور روشن نمودن وضعیت فرهنگی منطقه و تغیررات و تطورات فرهنگی منطقه در دورهxadی اشکانی انجام پذیرفت؛ در این راستا بررسی حوزهxadی جغرافیایی ابهرورد (شامل شهرستانxadهای ابهر و خرمxadدره ) در دو فصل انجام پذیرفت و در نتیجه 257 محوطه باستانی شناسایی گردید که از این بین، 62 محوطه دارای آثار اشکانی بود. مطالعهxadی گونهxad شناسی سفال اشکانی منطقه و نیز درک و دریافت کلی الگوی استقراری منطقه در دورهxadی اشکانی از نتایج مهم این پژوهش است که بر اساس آنها مشخص گردید در دورهxadی اشکانی استقرارها نسبت به دورهxadی قبل ( هخامنشی) از نظر تعداد افزایش چشمگیری داشته و حتی استقرارهای دورهxadی بعد ( ساسانی) به اندازهxadی دورهxadی اشکانی نیست؛ این نشانxadگر تغییرات جمعیتی یا تغییر الگوی پراکنش استقرارها نسبت به دورهxadی قبل است، همچنین مشخص گردید که بیشتر استقرارهای منطقه روستاهای کوچکی هستند و شواهدی از مراکز شهری شناسایی نشد؛ همچنین به نظر میxadرسد فرهنگ مادس منطقه در دورهxadی اشکانی، ضمن تأثیرپذیری از فرهنگ مناطق پیرامونی( بویژه غرب کشور) دارای برخی ویژگیxadهای بومی- محلی است که آن را از سایر مناطق غرب و شمالxadغرب کشور تا حدی متمایز میxadکند.

مقدمه

اوضاع و احوال سرزمین ایران در محدوده زمانی حدود پنج قرنی پس از فروپاشی سلوكیان تا برآمدن ساسانیان آنچانكه باید و شاید دانسته شده است در این دوره طغیان و خیزش ناگهانی قوم ایرانی “پرثوه” بر علیه سلوكیان زمینه ساز پدید آمدن حكومتی شد كه به تدریج از یك قدرت محلی به حكومتی جهانی تبدیل شد. حكومتی كه در دوران اوج و عظمتش به راستی شایسته لقب «امپراتوری» است. امپراتوری ای كه گاه به مصداق خاستگاه قومیxadاش “پارتیان” و گاه به مناسبت نام جد بنیان گذارانش “اشكانی” نامیده میشود.

تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی سرزمین ایران در دوره اشكانی عمداً یا سهواً مورد غفلت واقع شده طوریكه منابع تاریخی ایران اشارات اندكی به این دوره دارند و حتی در شاهنامه فردوسی نیز كه به نوعی بیانگر بخش قابل توجهی از تاریخ اساطیری ایران و ایرانیان است تعداد ابیاتی كه به تاریخ اشكانی اشاره دارد بسیار ناچیز است و خود حكیم طوس در این خصوص می گوید:

             از ایشان به جز نام نشنیدهxadام                     نه در نامهxadی خسروان دیدهxadام

بیشترین اطلاعات تاریخی پیرامون اشكانیان برگرفته ازمنابع تاریخی رومیان است كه ضمن ثبت و ضبط وقایع و رویدادهای امپراتوری روم آنجاهایی كه این رخدادها به نوعی به ایران و ایرانیان مرتبط بوده اشاراتی نیز به تاریخ ایران شده بسیاری از اندیشمندان سكوت منابع ایرانی در خصوص تاریخ اشكانی را ناشی از بیxadتوجهی عمدی ساسانیان به تاریخ و فرهنگ اشكانی و حتی به رغم برخی تلاش آنها در نابودی آثار اشكانی میxadدانند. به این دلیل كه گویا ساسانیان اشكانیان را بیگانگانی میxadپنداشتند كه غاصب حكومت ایران و تاج و تخت شاهنشاهی هخامنشی هستند.

به هر حال صرفنظر از این مباحث كه پرداختن به آنها در این مجال نمیxadگنجد پژوهشهای باستانxadشناسی این امكان را فراهم میxadآورد تا فارغ از صحت و سقم مدراك تاریخی با استناد به بقایای ملموس مادی بتوان تصویری واقعی از تحولات و تطورات فرهنگی دوره اشكانی به دست داد.

تا چند دهه پیش كمبود و پراكندگی یافتهxadهای باستانxadشناسی دوره اشكانی (به ویژه در سرزمین اصلی ایران) باعث شده بود كه اطلاعات باستانxadشناختی از فرهنگ اشكانیان بسیار كم و مبهم باشد . خوشبختانه در چند دهه اخیر در نتیجه تلاش باستانxadشناسان باعث شده تا تعداد قابل توجهی محوطهxadهای باستانی مربوط به دوره اشكانیان در یك گستره وسیع جغرافیایی از آن آسیای مركزی تا سوریه شناسایی و مطالعه شوند و از این رهگذر امكان آن فراهم آید تا با استناد به جدیدترین یافتههای علمی بتوان تصویری صحیح تر از فرهنگ و تمدن ایران در دوره اشكانی به دست داد. در این بین آنچه بسیار ضروری می نماید داشتن تصویری كلی از پراكندگی سكونتگاهها و الگوهای استقراری دوره اشكانی در گستره فلات ایران است تا از این طریق بتوان ضمن شناخت و درك صحیحxadتر وضعیت كلی مناطق و نواحی و مراكز مهم ایران در دوره اشكانی به انتخاب گزینش و معرفی نقاط و اماكنی پرداخت كه باستانxadشناسان بتوانند با شیوهxadهای خاص مطالعاتی خویش (گمانه زنی، لایه نگاری ، كاوش) از آن مكان ها اطلاعاتی فراهم آورند كه به توسعه و تكمیل دانستهxadهای ما در مورد اشكانیان بینجامد.

در همین راستا در دههxadهای اخیر باستانxadشناسان ایرانی و خارجی فعالیتxadهای قابل توجهی انجام دادهاند اما در بسیاری از مناطق ایران از جمله منطقه مورد نظر این پژوهش ، مطالعات جدی انجام نگرفته است.

دشت میان كوهی ابهر در استان زنجان به عنوان گذرگاه و معبر طبیعی بین فلات مركزی و شمالxadغرب ایران با ویژگیها و قابلیتxadهای خاص اقلیمیxadاش پتانسیل لازم جهت استقرار جوامع انسانی را دارا می باشد. لیكن به دلیل فقدان یا كمبود مطالعات و پژوهشهای دقیق باستانxadشناختی وضعیت كلی این منطقه در دوران تاریخی به ویژه اشكانی چندان روشن نیست این در حالیست كه در مناطق مجاور آن (آذربایجان،كرمانشاه، همدان) آثار فراوانی از دوره اشكانی شناسایی شده و به همین دلیل میxadتوان گفت منطقه مورد نظر این پژوهش همچون حلقه مفقودهxadای است كه مطالعه آن می تواند ما را درك و شناسایی بهتر شمالxadغرب ایران و عصر اشكانی و نیز كم و كیف ارتباطات احتمالی این منطقه با سایر مناطق ایران در آن دوره یاری دهد.

سئوالات اصلی این پژوهش عبارتند از :

سابقه تحقیق:

این پژوهش در قالب بررسی سیستماتیك میدانی برای نخستین بار پیشنهاد میxadگردد و معدود كارهای انجام شده به شرح زیر میxadباشد:

هدف تحقیق :

این پژوهش با استناد به دادهxadهای حاصل از یك بررسی سیستماتیك باستان شناختی درجستجوی یافتن پاسخی منطقی و دقیق به سؤالاتی است كه درخصوص اوضاع منطقه مورد نظر برای باستانxadشناسان مطرح است تا از این راه بتوان به اهدافی چون شناخت دقیق الگوهای استقراری آن دوره شناسایی مراكز عمده استقراری، شناسایی مسیرهای ارتباطی منطقه، شناسایی منابع طبیعی موجود و ارتباط آنها بامحوطهxadهای باستانی برآورد احتمالی و مطالعهی پراكنش جمعیت منطقه، تعیین نوع و وضعیت استقرارها (كوچرو یا یكجانشین)، تبیین كرونولوژی منطقه در دوران تاریخی (مخصوصاً در دوره پارتی)، تأثیر اقلیم بر فرهنگ و محلی و … دست یافت. بدیهی است پاسخگویی دقیق به سؤالات فوق صرفاً براساس نتایج حاصله از یك بررسی باستانxadشناختی میسر نخواهد بود معهذا این پژوهش سعی دارد حتیxadالمقدور ضمن تلاش برای پاسخگویی به سوالات فوق مشخصاً مكانxadها و محوطهxadهایی را معرفی نماید كه درصورت مطالعه دقیق آنها از طریق كاوش و لایهxadنگاری و گمانه زنی، اطلاعات لازم جهت پاسخگویی به سوالات فوقxadالذكر فراهم آید.

قاعدتاً یكی از اهداف اولیه این پژوهش مطالعهی فرهنگ سفالگری دوره اشكانی منطقه میxadباشد كه ما را در دستیابی به اهداف بیان شده درطرح رهنمون خواهد ساخت.

روش كار و تحقیق :

تا چندی پیش در باستان شناسی بررسی بیشتر به منظور شناسایی و انتخاب محوطهxadهایی جهت انجام كاوش به كار میxadرفت ولی امروزه به عنوان یك شیوه مستقل مطالعاتی درپژوهشهای باستانxadشناسی كاربری فراوان دارد و به این ترتیب بخش عمدهxadای از خلاء موجود در پژوهشها و مطالعات باستانxadشناسی پر میشود.

بررسی باستان شناسی چون معمولاً هزینه كمتری دارد و نیز هیچگونه نقش تخریبی ندارد (برخلاف كاوش) یكی از سادهxadترین و عملیxadترین و درعین حال كارآمدترین شیوهxadهای كسب اطلاع از تحولات فرهنگی جوامع باستانی و تاریخی است؛ در این شیوه مطالعاتی در كنار شناسایی محوطهxadها میxadتوان كمابیش به اهدافی چون درك چگونگی توزیع فعالیتxadهای انسانی، تعیین كم و كیف ارتباط بین انسان و محیط و به تبع آن منابع زیست محیطی و طبیعی و … دست یافت.

بررسی باستانxadشناسی را میxadتوان از نظر محدوده جغرافیایی پژوهش به دو گروه تقسیم كرد: گروه اول بررسیهای ناحیهxadای و منطقهxadای[1] هستند كه درآن یك محدوده جغرافیایی بررسی میxadشود و گروه دوم بررسیهای تك مكانی[2] هستند كه درآن یك محوطه خاص انتخاب و به طور دقیق و جزیی مورد بررسی قرار میxadگیرد. از سوی دیگر در اتخاذ استراتژی پژوهشی، بررسیxadهای باستانxadشناسی ممكن است به صورت ژرفانگر[3] و یا پهنانگر[4] طراحی شدند. علاوه براین اتخاذ شیوهxadای سیستماتیك و یا عمومی از دیگر راههای انجام بررسیهای باستانxadشناسی است.

شیوهxadای كه در باستانxadشناسی ایران بیشتر مورد توجه قرار گرفته است، دراین روش باستانxadشناسی به معرفی مكانxadهای باستانی و ارائه گاهنگاری پیشنهادی، مشخص كردن كم و كیف آثار و تعیین و ثبت موقعیت آثار برروی نقشه میxadپردازد و سپس بر اساس این دادهxadها به تجزیه و تحلیل اطلاعات حاصله    میxadپردازد؛ و از این راه به تلاش برای سازماندهی اطلاعات و تعیین خط مشی پژوهش درمراحل آینده بپردازد.

این پژوهش نیز یك بررسی منطقهxadای پهنانگر است كه با اتخاذ شیوه عمومی انجام میxadپذیرد. این تحقیق در چهار مرحله انجام خواهد شد 1. مطالعات كتابخانهxadای و شناسایی جامع منابع و مستندات و نیز استفاده از نتایج بررسیxadها و كاوشxadهای باستان شناسی و مطالعات پیشین 2. مطالعات میدانی شامل بررسی        باستانxadشناسی در منطقه مورد نظر خواهد بود 3. طبقهxadبندی اطلاعات حاصله و تجزیه و تحلیل آنxadها با استفاده از روشxadهای علمی رایج در پژوهشxadهای باستان شناختی 4. جمعxadبندی، نتیجهxadگیری و تدوین و تألیف پایانxadنامه.

ب- روش گردxadآوری اطلاعات : (میدانی – كتابخانه ای و غیره)

اطلاعات موردنیاز از طریق فیش برداری از اسناد و متون علمی و استنادات مورخین یونانی و رومی و اسلامی، بررسیxadهای باستان شناسی و نمونهxadگیری از مواد فرهنگی بدست آمده درجریانات مطالعات میدانی، دراین تحقیق برای سامان دهی دادهxadها و مواد گردآوری شده و سهولت ارجاع آنxadها، بااستفاده از GPS محوطهxadهای مطالعه شده شمارهxadگذاری و به دقت برروی نقشه پیاده خواهند شد.

ابزار گردآوری اطلاعات :

ابزار گردآوری اطلاعات درمطالعات كتابخانهxadای شامل فیشxadبردای و عكسxadبرداری و تهیه نسخه طرحxadها و تصاویر موجود در منابع تاریخی و گزارشxadها و مقالات علمی مربوط به موضوع میxadباشد و درمطالعه میدانی مشخصات مواد فرهنگی گردآوری شده به ویژه نمونه سفالxadها دركارتxadهای مخصوص ثبت و ضبط شده و نهایتاً اطلاعات كلی نمونهxadهای جمع آوری شده درجداول و نمودارها ترسیم ثبت خواهند شد.

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات :

از آنجائیكه هدف اصلی تحقیق، تببین وضعیت اجتماعی و فرهنگی منطقه در دوره اشكانی با شناسایی محوطهxadهای باستانی آن دوره است و مهمترین دستاوردی مادی بررسی باستان شناختی «سفال» است؛ برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از روش آماری «تحلیل رود واحد تحلیل «خوشه» است، یعنی به جای تكهxadهای سفال، گروهی از آنxadها كه به گونهxadای با یكدیگر نسبت دارند، مورد بررسی قرار میxadگیرد. این روش در جمعxadبندیxadهای زیستگاهی و تعیین مرزهای فرهنگی بین منطقهxadای و همخوانی گاهنگاری مكانxadهای باستانی با یكدیگر از اهمیت ویژهxadای برخوردار است. دراین تجزیه و تحلیل دادهxadهای سفالی بدست آمده از  محوطهxadهای باستانی كه پیشتر مطالعه و شناسایی شدهxadاند به عنوان شاخص انتخاب و دادهxadهای بدست آمده از محوطهxadهای حوزه جغرافیایی ابهررود با آنها سنجیده خواهد شد.

[1] . Regional survey

[2] . site survey

[3] . Intensive

[4] .